Zarys dziejów Zielonki

Współczesne Miasto Zielonka pokrywa częściowo lub w całości tereny dawnych majątków ziemskich: Siwki, Janmarki, Kobylak, Mamki, Dębe Małe oraz Kaleń. Dobra ziemskie Zielonka powstały w 1877 r. po wyodrębnieniu z majątku ziemskiego Mamki i obejmowały pierwotnie obszar współczesnej Zielonki Centralnej oraz Zielonki Bankowej.

TARGOWSKA RUDA ALIAS MAMKI

Najstarsza historia Zielonki wiąże się bez wątpienia z majątkiem prywatnym (szlacheckim) – Mamki. Kolejni właściciele Mamek władali terenem centralnej i południowej Zielonki od XV wieku, aż do drugiej połowy wieku XIX, czyli ponad cztery stulecia. Co interesujące, Mamki zostały pierwotnie założone pod nazwą Targowska Ruda, która należała, wraz z Targową Wolą, późniejszą Kobyłką, do dóbr Targowskich z Targowego Małego, późniejszego Targówka.

W XIV w. tereny prawobrzeżnej Wisły należały do tzw. ziemi warszawskiej, będącej w posiadaniu księcia mazowieckiego Janusza I – syna piastowskiego księcia Siemowita III. Po śmierci Siemowita w 1381 r. doszło do podziału dzielnic pomiędzy Janusza a jego brata Siemowita IV. Janusz otrzymał ziemie: warszawską, nurską, liwską, łomżyńską, ciechanowską, wyszogrodzką i zakroczymską.

W 1426 r. Janusz I sprzedał Dziersławowi z Targowego, brzeg książęcej rzeki Długiej, przynależny do dóbr Nieporęt, z prawem budowy grobli dla utrzymania młyna w dziedzictwie Targowe. Historycy lokalizują położenie owego młyna właśnie w miejscowości Targowska Ruda.

Po śmierci Dziersława nastąpił podział majątku pomiędzy jego dzieci: Jakuba, Wawrzyńca, Katarzynę, Annę, Jana i Pawła. To właśnie Jan i Paweł Targowscy zostali w 1451 r. właścicielami Targowego oraz kuźnicy zwanej Rudą nad rzeką Długą.

Kuźnicą w dawnej Polsce nazywano zakład hutniczy z dymarką (dawny piec, w którym przy zastosowaniu węgla drzewnego otrzymywano żelazo z rud) i młotem napędzanym kołem wodnym. Głównym zadaniem kuźnicy było zatem przetwórstwo metali wytapianych z rud. Na Mazowszu w epoce średniowiecza powszechne było wydobywanie rudy darniowej, o niskiej zawartości żelaza.

Ruda nad rzeką Długą, należąca najpierw do Dziersława z Targowego, a później do jego synów, w dokumentach z 1472 r. występowała już jako Targowska Ruda, co stanowiło oczywiste nawiązanie do nazwy majątku jej właścicieli. Pochodzący z ziemi nurskiej Wojciech z Laskowa herbu Korab, starosta, a później skarbnik nurski i warszawski – dokonał w 1473 r. transakcji zakupu całej wsi Targowe od Mikołaja Targowskiego. W 1487 r. Targowską Rudę zakupił od Laskowskich Wojciech z Sokołowa (w ziemi czerskiej), otrzymując na dowód zakupu list książęcy.

Zapisy w Metrykach Koronnych wskazują, że przy kuźnicy w Targowskiej Rudzie zbudowano groblę i utworzono staw na rzece Długiej dla regulacji przepływu wody zbudowanej tam kuźnicy. Tenże staw nazywany był przez miejscową ludność „mamka”. Zygmunt Gloger w „Encyklopedii staropolskiej”, wydanej w 1903 r. podaje: „Mamka — w gwarach północnych bywa też nazwą mgły, zwłaszcza nad rzekami i błotami. Lud prosty mawia: ‘mamki idą’, gdy poranna mgła się ciągnie nad wodą. Wojciech z Sokołowa i jego potomni, zaczęli używać nazwiska, tudzież przydomku Mamka, zamiast Sokołowski.

Po zmianie właścicieli pierwszy człon pierwotnej nazwy wsi Targowska Ruda zdezaktualizował się a mieszkańcy zaczęli nazywać swoją osadę Mamkami. Pod koniec XV wieku nazwa zwyczajowa stopniowo zaczęła wypierać nazwę „Targowska Ruda” i to właśnie wieś Mamki pojawia się na mapach z XVIII i XIX wieku.

Majątek ziemski Mamki przetrwał do 1888 r., kiedy to został w całości zajęty pod Rembertowski Poligon Artylerii. 11 lat wcześniej, czyli w 1877 r. z Mamek wyodrębnione zostały dobra ziemskie Zielonka.

SIWKI

Północno-zachodnia część współczesnej Zielonki tak zostały opisane w królewskiej „Lustracji albo Oglądaniu…” z 1564 r.: „Puszcza ku Słupnu, a ku Brodnemu jest puszcza królewska dosyć niemała, jest jej w objazd przez 6 mil. Jest w niej drzewa rozlicznego dosyć ku budowaniu i ku barci godne są. Jest też i zwierza niemało w tej puszczy, łań zwłaszcza, jeno pokoju nie mają, trzeba by tej puszczy lepiej strzec”. Jak podają Metryki Koronne, w 1558 r. król Zygmunt August zezwolił Marcinowi Suslidze na wykup młyna na rzece Długiej pomiędzy wsiami Bródno i Ząbkowa Wola z rąk Marcina Siwka i jego bratanka.

Osada Siwki powstała przy młynie na rzece Długiej w XVI w. na terenie majątku wsi królewskiej Marki. Widoczna jest na XVI-wiecznych mapach okolic Warszawy. Siwki należały do Marek, aż do lat 30. XX-wieku, kiedy to włączono je administracyjnie do Zielonki.

KARCZMY

Dawnych karczem na obszarze stanowiącym obecnie Zielonkę było kilka. W źródłach historycznych znajdziemy informacje o karczmie przy osadzie Wierzchowiska, czyli przy obecnej ul. Lipowej, która znajdowała się przy drodze prowadzącej z Siwek na Maciołki. Leżała ona na terenie majątku Kobyłka. Prawdopodobnie uległa ona zniszczeniu w wyniku działań wojennych związanych z bitwą insurekcji kościuszkowskiej 1794 r. Najdłużej istniejącą karczmą była karczma na Zrąbku, zlokalizowana dokładnie w miejscu gdzie obecnie mieści się przychodnia Multi-Medica w Zielonce. Zlikwidowana została dopiero w ostatnich latach XIX w. Karczma znajdowała się również przy dworze w Mamkach, co potwierdzają XIX-wieczne mapy dóbr Kobyłka oraz dokumenty z ksiąg hipotecznych.

Z historycznego punktu widzenia najważniejsza była jednak karczma Mutka, usytuowana przy starodawnym trakcie prowadzącym z Pragi przez Kobyłkę i Jadów do Nuru. Ślad tej drogi w Zielonce to ul. Prymasa Wyszyńskiego (DW634). Karczma Mutka, nazywana też Mudką, znajdowała się przy skrzyżowaniu ulic Wyszyńskiego i Chopina. Widoczna jest na mapie Planta Warszawy z okkolicami 1777. . Zresztą wszystkie wymienione powyżej karczmy, za wyjątkiem tej na Wierzchowiskach, znajdowały się na obszarze dóbr ziemskich Mamki. Ich dzierżawcy byli zobowiązani wnosić coroczną opłatę dla właściciela majątku Mamki. K. Charkiewicz w Wojennym Żurnalu z 1901 r. pisał „O karczmie tej miejscowi starcy opowiadają wiele niezwykłych legend.”

Karczma Mutka funkcjonowała do połowy XIX w. Znalazła się ona na obszarze Kolonii Mutka vel Nutka inaczej Zielonką zwana założonej w 1854 r. na terytorium dóbr Mamki.

FOLWARK ZIELONKA

Zabudowania folwarku zaczęły powstawać na obszarze Kolonii Zielonka w latach 50. XIX wieku. W dokumentach z 1866 r. opisano, że znajdowały się tam następujące składniki: dom z drzewa, gontami kryty z piwnicą, domek drewniany z oborką, chałupa z drzewa słomą poszyta, holendernia z drzewa gontami kryta przy której jest wystawka, drewniana i chlewek słomą poszyty, piwniczka czyli parsk drzewem cembrowany słomą poszyty, barak z drzewa ziemią kryty, stodoła z drzewa gontami kryta, stajnia z drzewa słomą poszyta, chlewek z drwalnią, pszczolnik sztachetami z drzewa otoczony, mieści w sobie 7 uli z pszczołami, ogród – drzewek młodocianych śliwkowych około 34, dziedziniec niebrukowany, studnia drzewem cembrowana z żurawiem.

Zabudowania folwarku znajdowały się w tym miejscu, gdzie obecnie znajduje się klasztor ss. Dominikanek-Misjonarek. Najstarsza część klasztoru jest dawnym, zapewne mieszkalnym, budynkiem folwarku. 

Kolejni dzierżawcy Kolonii Zielonka byli zobowiązani do płacenia czynszu do dworu dóbr Mamki. Było tak do 1877 r., kiedy to nastąpiło wydzielenie dóbr Zielonka z majątku Mamki do oddzielnej księgi hipotecznej pn. Folwark Nutka vel Zielonka.

BITWA INSUREKCJI KOŚCIUSZKOWSKIEJ

Jednym z najważniejszych wydarzeń historycznych, jakie miało miejsce na obszarze Zielonki, była bitwa stoczona w czasie powstania kościuszkowskiego. Postępujące ku Warszawie wojska Suworowa zostały zatrzymane w Wołominie przez dywizję generała Mayena należącą do wycofującego się korpusu generała Mokronowskiego. Rozpoczęta świtem 26 października 1794 r. bitwa, po początkowych sukcesach wojsk powstańczych, przybrała niekorzystny obrót po uderzeniu rosyjskiej kawalerii. Wojska polskie wycofywały się w częściowym rozproszeniu, główna kolumna pod wodzą generała Byszewskiego licząca 2500 żołnierzy doszła do wsi Kobylak. Zdołały ją jednak wyprzedzić oddziały kawalerii Suworowa i po kilku atakach zepchnąć na tereny pomiędzy wydmą i rzeką Długą. Po niezwykle krwawej walce oddziały polskie częściowo uległy dalszemu rozproszeniu, a częściowo o godzinie 10:30 złożyły broń.

Jeszcze jeden fakt związał Zielonkę w okresie zaborów z powstaniami narodowymi. W czasie powstania listopadowego, na wydmie, nieopodal obecnego Domu Rencistów wzniesiony był budynek, w którym szyto mundury dla polskich wojsk. Tę część wydmy do początku XX wieku nazywano Szwalnią lub Szwalnicą.

ZIELONKA LETNISKO

Na przełomie XIX i XX wieku powstała centralna część naszego miasta Zielonka Letnisko. Jej początek wiąże się z utworzeniem w samym końcu XIX wieku przystanku przy linii Kolei Warszawsko-Petersburskiej, w miejscu jak na okolice Warszawy bardzo atrakcyjnym.

Na walory letniska składały się przede wszystkim piękne, częściowo pokryte lasami wydmy wraz z malowniczą Górą Horową i czystą, idącą zakolami o pięknych, ocienionych drzewami brzegach rzeką Długą. Nazywano ją w końcu XIX wieku i aż do końca pierwszej połowy XX wieku na odcinku Zielonki, zarówno potocznie, jak i oficjalnie Zązą.

W 1906 r. powstał majątek ziemski i drugi folwark w Zielonce. Helena Arkuszewska-Knothe na jego utworzenie zakupiła tereny wzdłuż obecnej ulicy Dziennikarskiej od Józefa Pisarskiego. Folwark otrzymał nazwę Zosinek od imienia córki właścicieli.

Wielką wartość pod względem architektonicznym ma gmach Schroniska dla Nauczycielek mieszczący obecnie Dom Pomocy Społecznej (ul. Poniatowskiego 29). Zaprojektował go jeden z najwybitniejszych polskich architektów przełomu wieków XIX i XX Stefan Szyller (twórca m.in. gmachu Politechniki Warszawskiej i architektonicznej oprawy mostu Poniatowskiego). Oddany do użytku 26 października 1902 r. neogotycki budynek jest znakomicie położony na wydmie, doskonały w proporcjach, bryle i detalu, z pięknie rozwiązaną wielką kaplicą.

W początkowych latach XX wieku, aż do pierwszej wojny światowej na wielu parcelach wznoszono domy mieszkalne, przeważnie letniskowe, tak że w 1921 r. było ich około 75. Wielu z nich używali na letniska mieszkańcy Warszawy, głównie kupcy i drobni przemysłowcy.

Najpoważniejsze działania 1 wojny światowej ominęły Zielonkę. Nie obyło się jednak bez dramatycznych wydarzeń. Wśród nich wymienić trzeba wywiezienie z Zielonki wielu robotników w dniach 11 i 12 X 1916 r. do przymusowej pracy w niemieckich zakładach zbrojeniowych. Lata te przyniosły również zmiany administracyjne, najważniejszą było przyłączenie Bródna, do którego gmina Zielonka wciąż należała, do Warszawy, jako jej XXV cyrkułu.

Już w wolnej Polsce w czasie wojny bolszewickiej nastąpiły wydarzenia, które wprawdzie nie odbyły się w samej Zielonce, lecz u jej granic, na tyle jednak ważne, iż nie można ich pominąć. Natarcie wojsk na Warszawę 14 sierpnia 1920 r. ominęło Wołomin i przełamując opór wojsk polskich pod Leśniakowizną, dotarło aż do pól Ossowa. Podczas kontrnatarcia 8 Dywizji Piechoty ksiądz kapelan Ignacy Skorupka „w stule i z krzyżem w ręku przewodził atakującym oddziałom” (Encyklopedia Wojskowa t. VII). Natarcie bolszewickie zostało powstrzymane, jednak bohaterski ksiądz zginął na ossowskich polach.
W 1921 r. przeprowadzono w Polsce spis powszechny, który przyniósł następujące dane:

Zielonka (Nutka), folwark:
domów mieszkalnych – 1
ludność – 15
narodowość polska – 15
Zielonka Bankowa, wieś:
domów mieszkalnych – 9
ludność – 50
rzymsko-katolicka – 50

Zielonka Letnisko:
domów mieszkalnych – 78
(w tym 11 niezamieszkanych)
ludność – 471
rzymsko-katolicka – 444
prawosławna – 10
mojżeszowego – 12
innego – l

Siwki, wieś:
domów mieszkalnych – 40
ludność – 216
rzymsko-katolicka – 216
W 1922 r. lub na początku 1923 r. został zlikwidowany folwark Zielonka (Nutka) i przeprowadzono podział jego terenów na parcele budowlane.

Powstał istniejący do dziś szachownicowy układ urbanistyczny Zielonki-Letniska, logiczny i konsekwentny z wyznaczeniem 140 dużych działek, z których większe miały powierzchnię 5000 m2, a mniejsze 3750 m2. Działki te do obecnych czasów uległy wielu kolejnym podziałom.

Obecna Zielonka Bankowa jeszcze w końcu lat dwudziestych rozdzielona była na trzy części. Od poligonu do
ul. Wilsona (obecnej) rozciągała się Zielonka Bankowa-Wieś. Tereny pomiędzy ul. Wilsona a lasem dzieliły się na obszar położony bliżej szosy, noszący jeszcze dawną nazwę „Folwark Zielonka-Nutka”, należący do Ottokara Brzozy-Brzeziny i drugi, położony dalej, sięgający do granicy miejscowości i nazywany Brzezinką.
W 1934 r. przeprowadzona została parcelacja terenów należących do folwarku Zosinek położonych wzdłuż obecnej
ul. Dziennikarskiej na działki budowlane.

Cały obszar po przeniesieniu ok. 1926 r. z gminy Bródno do gminy Marki stanowił wraz z Siwkami jedną osadę o wspólnej oficjalnej nazwie Zielonka. W tych latach nastąpił szybki wzrost liczby mieszkańców i postępowała sprzedaż działek. Obok letników przybywało więcej stałych mieszkańców m.in. pracowników PKP, którym Kolej przydzielała na budowę domów stare podkłady torów. Także było coraz więcej robotników w związku z utworzeniem dwu cegielni. Jedna powstała w roku 1923 r. i była własnością Towarzystwa Handlowo-Przemysłowego „Zielonka”, zatrudniała 100 pracowników i produkowała 6 milionów sztuk cegły rocznie. Druga należała do rodziny Bargłów i była nieco mniejsza, zatrudniała kilkudziesięciu robotników. W latach trzydziestych produkcja spadła i oba zakłady zatrudniały razem 65 pracowników. Cegielnie mieściły się mniej więcej tam, gdzie obecnie znajduje się osiedle „Wolności”.

W 1926 r. powstał na terenie znacznie powiększonego poligonu Instytut Badań Artylerii w latach następnych przekształcany i rozbudowywany. Na użytek poligonu artyleryjskiego i Instytutu działała wąskotorowa kolejka o trakcji spalinowej. Jej linia rozpoczynała się przy stacji kolejowej, prowadziła przez ul. Kolejową i kończyła na terenie poligonu.

W okresie międzywojennym było w osiedlu kilka zakładów rzemieślniczych, 2 piekarnie, ponad 10 sklepów, restauracja „Dzik” i aż dwie kawiarnie. Jedna z kawiarń, podobnie jak to było w początku wieku, dalej wypożyczała łódki pływające po stawie, z których korzystali letnicy, stali mieszkańcy i coraz liczniej wycieczkowicze przyjeżdżający w niedziele i święta z Warszawy. Dawała tu swoje koncerty orkiestra Ochotniczej Straży Pożarnej i dość częste były występy artystów scen warszawskich.

Wzrost liczby mieszkańców stworzył możliwość i potrzebę wzniesienia kościoła i utworzenia własnej parafii. Inicjatorem tej idei był ks. Bolesław Jagiełłowicz, kapelan Schroniska dla Nauczycielek. Dzięki jego staraniom powstał w 1936 r. Komitet Budowy, teren ofiarowała rodzina Kulczyckich, w 1938 r. ukończono prezbiterium, a w 1939 r. utworzono parafię.

W 1931 r. powstała w Zielonce szkoła powszechna umieszczona w specjalnie wzniesionym dwupiętrowy budynku, w którym i obecnie mieści się Szkoła Podstawowa nr 1.

W 1932 r. założone zostało Towarzystwo Przyjaciół Zielonki, jego prezesem był kierownik szkoły Ryszard Siewierski. Najważniejszymi zadaniami, jakie postawiło przed sobą Towarzystwo, było: wydzielenie Zielonki z gminy Marki, budowa drogi
Zielonka – Marki, osuszenie miejscowości, podnoszenie poziomu kultury mieszkańców.

W okresie międzywojennym powstało w Zielonce wiele domów, zarówno jednorodzinnych, jak i letniskowych, z mieszkaniami do wynajęcia. Kontynuowano jeszcze długo budowę tradycyjnych „drewniaków”. Wzniesiono wiele domków murowanych zupełnie standartowych, wśród nich jednak także kilka budynków ciekawszych architektonicznie. Należą do nich między innymi domy przy ul.: Lipowej 2, 8 (z 1930 r.) i 10 (willa Tadmira), Inżynierskiej 20 (lekko modernizujący), Wolności 1 (w stylu dworkowym) i Ks. Skorupki 2 (modernistyczny).

Okupacja rozpoczęła się w Zielonce 13 września 1939 r. ok. godz. 20. Rychło też ujawniły się okrucieństwa okupanta. 11 listopada 1939 r. rano grupa harcerzy rozwiesiła plakaty w okolicy stacji kolejowej. W odwecie rozstrzelano harcerzy i kilku innych mieszkańców miasta. Byli to: Zbigniew Dymek, Józef Kulczycki, Jan Rudzki, Kazimierz Stawiarski, Józef Wyrzykowski, Aaron Kaufman, Edward Seweryn i mężczyzna nieznany. Udało się zbiec pod ostrzałem Zbigniewowi Czaplińskiemu i Tadeuszowi Ciecierze. Po wojnie w miejscu tragedii postawiony został pomnik. Już w 1939 r. zaczął tworzyć się w Zielonce zorganizowany ruch oporu. Do najlepiej udokumentowanych z licznych działań zbrojnych i sabotażowych AK w Zielonce należy funkcjonowanie od 1942 r. tajnej radiostacji. Dowodzili nią Leon Szymański (ps. Kula) i Czesław Kirchner (ps. Figa).

Na początku września 1939 r. z polowego lotniska założonego na terenie poligonu w pobliżu obecnych ogródków działkowych, startowały samoloty biorące udział w obronie Warszawy. Z lotniska w Zielonce wykonano najwięcej pojedynczych akcji bojowych w czasie kampanii wrześniowej. Wielu pilotów walczących nad Zielonką było później członkami słynnego dywizjonu 303.
30 lipca 1944 r., 60 mieszkańców Zielonki, Marek, Pustelnika i Strugi zostało wywiezionych przez Niemców nad Czarny Staw i rozstrzelanych.
Tego samego 30 lipca 1944 r. oddziały Armii Czerwonej doszły do zielonkowskiej cegielni. Zostały jednak wyparte przez pułk dywizji pancernej „Herman Göring”. W dniach 5-15 września ludność Zielonki została prawie w całości wywieziona do obozów przejściowych w Pruszkowie i Zakroczymiu, a stamtąd do obozów pracy w Niemczech. Z ogólnej liczby ok. 4000 mieszkańców tylko ok. 30, głównie kobiet i dzieci schroniło się u ss. dominikanek i tam przetrwało. Wojska sowieckie zajęły Zielonkę dopiero 14 września 1944 r.
W 1948 r. Zielonka stała się samodzielną gminą. Kilkanaście lat później na przełomie 1960 i 1961 roku otrzymała prawa miejskie. W latach 1944-1970 przyrost ludności był jeszcze szybszy niż przed wojną. Pewną rolę odegrało tu powstanie dużych zakładów pracy. W 1952 r. rozpoczęły produkcję Mazowieckie Zakłady Ceramiki Budowlanej, w 1960 r. utworzono Kolejowe Zakłady Automatyki.
Nastąpiła zasadnicza zmiana charakteru miasta. Przestało pełnić funkcję letniskową, stało się w pierwszym rzędzie miejscem osiedlania się ludności dojeżdżającej do pracy do Warszawy i umiejscowienia małych prywatnych zakładów przemysłowych i rzemieślniczych. Powstały duże osiedla mieszkaniowe.

Drugą szkołę podstawową w Zielonce otwarto w 1964 r. i równocześnie oddano do użytku jej gmach. W 1963 r. powstał Zespół Szkół Zawodowych w Zielonce prowadzący od 1990 r. także Liceum Ogólnokształcące. Nowy gmach szkoły z obszerną aulą, salą gimnastyczną i warsztatami oddano do użytku w 1979 r.

Po kilku wielkich powodziach w latach osiemdziesiątych została przeprowadzona regulacja rzeki Długiej, wyprostowano jej bieg i ujęto w wysokie obwałowania.

 

W 1984 r. utworzona została druga parafia dla Zielonki Bankowej,
pw. św. Jerzego.

W 1992 r. został oddany do użytku obszerny budynek Miejskiego Ośrodka Kultury mieszczący obok pracowni salę widowiskowo-wielofunkcyjną. W 2008 r. natomiast utworzony został Ośrodek Kultury i Sportu w Zielonce, który przeniósł swoją siedzibę do budynku Miejskiego Gimnazjum.

W ostatnim dwudziestoleciu następowało intensywne poszerzanie zakresu usług społecznych realizowanych w mieście – powstała kolejna Szkoła Podstawowa nr 3 (1995 r.), Miejskie Gimnazjum im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego, skanalizowano i zwodociągowano znaczną cześć miasta, powstał stadion piłkarski przy
ul. Dziennikarskiej i kompleks boisk
„Orlik” w sąsiedztwie Zespołu Szkół przy ul. Inżynierskiej.

Tekst składa się z obszernych fragmentów pierwszej historii miasta opracowanej przez prof. Macieja Gutowskiego zredagowanej i poszerzonej przez autorów publikacji.