Zarys dziejów Zielonki

Współczesne Miasto Zielonka pokrywa częściowo lub w całości tereny dawnych majątków ziemskich: Siwki, Janmarki, Kobylak, Mamki, Dębe Małe oraz Kaleń. Dobra ziemskie Zielonka powstały w 1877 r. po wyodrębnieniu z majątku ziemskiego Mamki i obejmowały pierwotnie obszar współczesnej Zielonki Centralnej oraz Zielonki Bankowej.

TARGOWSKA RUDA ALIAS MAMKI

Najstarsza historia Zielonki wiąże się bez wątpienia z majątkiem prywatnym (szlacheckim) – Mamki. Kolejni właściciele Mamek władali terenem centralnej i południowej Zielonki od XV w., aż do drugiej połowy wieku XIX, czyli ponad cztery stulecia. Co interesujące, Mamki zostały pierwotnie założone pod nazwą Targowska Ruda, która należała, wraz z Targową Wolą, późniejszą Kobyłką, do dóbr Targowskich z Targowego Małego, późniejszego Targówka.

W XIV w. tereny prawobrzeżnej Wisły należały do tzw. ziemi warszawskiej, będącej w posiadaniu księcia mazowieckiego Janusza I – syna piastowskiego księcia Siemowita III. Po śmierci Siemowita w 1381 r. doszło do podziału dzielnic pomiędzy Janusza i jego brata Siemowita IV. Janusz otrzymał ziemie: warszawską, nurską, liwską, łomżyńską, ciechanowską, wyszogrodzką i zakroczymską.

W 1426 r. Janusz I sprzedał Dziersławowi z Targowego brzeg książęcej rzeki Długiej, przynależny do dóbr Nieporęt, z prawem budowy grobli dla utrzymania młyna w dziedzictwie Targowe. Historycy lokalizują położenie owego młyna właśnie w miejscowości Targowska Ruda.

Po śmierci Dziersława nastąpił podział majątku pomiędzy jego dzieci: Jakuba, Wawrzyńca, Katarzynę, Annę, Jana i Pawła. To właśnie Jan i Paweł Targowscy zostali w 1451 r. właścicielami Targowego oraz kuźnicy zwanej Rudą nad rzeką Długą.

Kuźnicą w dawnej Polsce nazywano zakład hutniczy z dymarką (dawny piec, w którym przy zastosowaniu węgla drzewnego otrzymywano żelazo z rud) i młotem napędzanym kołem wodnym. Głównym zadaniem kuźnicy było zatem przetwórstwo metali wytapianych z rud. Na Mazowszu w epoce średniowiecza powszechne było wydobywanie rudy darniowej, o niskiej zawartości żelaza.

Ruda nad rzeką Długą, należąca najpierw do Dziersława z Targowego, a później do jego synów, w dokumentach z 1472 r. występowała już jako Targowska Ruda, co stanowiło oczywiste nawiązanie do nazwy majątku jej właścicieli. Pochodzący z ziemi nurskiej Wojciech z Laskowa herbu Korab, starosta, a później skarbnik nurski i warszawski, dokonał w 1473 r. transakcji zakupu całej wsi Targowe od Mikołaja Targowskiego. W 1487 r. Targowską Rudę zakupił od Laskowskich Wojciech z Sokołowa (w ziemi czerskiej), otrzymując na dowód zakupu list książęcy.

Zapisy w Metrykach Koronnych wskazują, że przy kuźnicy w Targowskiej Rudzie zbudowano groblę i utworzono staw na rzece Długiej dla regulacji przepływu wody zbudowanej tam kuźnicy. Tenże staw nazywany był przez miejscową ludność „mamka”. Zygmunt Gloger w „Encyklopedii staropolskiej”, wydanej w 1903 r., podaje: „Mamka − w gwarach północnych bywa też nazwą mgły, zwłaszcza nad rzekami i błotami. Lud prosty mawia: „mamki idą”, gdy poranna mgła się ciągnie nad wodą”.

Po zmianie właścicieli pierwszy człon pierwotnej nazwy wsi Targowska Ruda zdezaktualizował się, a mieszkańcy zaczęli nazywać swoją osadę Mamkami. Wojciech z Sokołowa i jego potomni zaczęli używać nazwiska tudzież przydomku Mamka zamiast Sokołowski. Pod koniec XV w. nazwa zwyczajowa stopniowo zaczęła wypierać nazwę Targowska Ruda i to właśnie wieś Mamki pojawia się na mapach z XVIII i XIX w.

Majątek ziemski Mamki przetrwał do 1888 r., kiedy to został w całości zajęty pod Rembertowski Poligon Artylerii. 11 lat wcześniej, czyli w 1877 r. z Mamek wyodrębnione zostały dobra ziemskie Zielonka.

SIWKI

Północno-zachodnia część współczesnej Zielonki tak została opisana w królewskiej „Lustracji albo Oglądaniu…” z 1564 r.: „Puszcza ku Słupnu, a ku Brodnemu jest puszcza królewska dosyć niemała, jest jej w objazd przez 6 mil. Jest w niej drzewa rozlicznego dosyć ku budowaniu i ku barci godne są. Jest też i zwierza niemało w tej puszczy, łań zwłaszcza, jeno pokoju nie mają, trzeba by tej puszczy lepiej strzec”. Jak podają Metryki Koronne, w 1558 r. król Zygmunt August zezwolił Marcinowi Suslidze na wykup młyna na rzece Długiej pomiędzy wsiami Bródno i Ząbkowa Wola z rąk Marcina Siwka i jego bratanka.

Osada Siwki powstała przy młynie na rzece Długiej w XVI w. na terenie majątku wsi królewskiej Marki. Widoczna jest na XVI-wiecznych mapach okolic Warszawy. Siwki należały do Marek, aż do lat 30. XX w., kiedy to włączono je administracyjnie do Zielonki.

KARCZMY

Dawnych karczem na obszarze stanowiącym obecnie Zielonkę było kilka. W źródłach historycznych znajdziemy informacje o karczmie przy osadzie Wierzchowiska, czyli przy obecnej ul. Lipowej, która znajdowała się przy drodze prowadzącej z Siwek na Maciołki. Leżała ona na terenie majątku Kobyłka. Prawdopodobnie uległa zniszczeniu w wyniku działań wojennych związanych z bitwą insurekcji kościuszkowskiej 1794 r. Najdłużej istniała karczma na Zrąbku, zlokalizowana dokładnie w miejscu gdzie obecnie mieści się przychodnia Multi-Medica w Zielonce. Zlikwidowana została dopiero w ostatnich latach XIX w. Karczma znajdowała się również przy dworze w Mamkach, co potwierdzają XIX-wieczne mapy dóbr Kobyłka oraz dokumenty z ksiąg hipotecznych.

Z historycznego punktu widzenia najważniejsza była jednak karczma Mutka, usytuowana przy starodawnym trakcie prowadzącym z Pragi przez Kobyłkę i Jadów do Nuru. Ślad tej drogi w Zielonce to ul. Prymasa Wyszyńskiego (DW 634). Karczma Mutka, nazywana też Mudką, znajdowała się przy skrzyżowaniu dzisiejszych ulic Wyszyńskiego i Chopina. Widoczna jest na mapie „Planta Warszawy z okkolicami 1777”. Zresztą wszystkie wymienione powyżej karczmy, z wyjątkiem tej na Wierzchowiskach, znajdowały się na obszarze dóbr ziemskich Mamki. Ich dzierżawcy byli zobowiązani wnosić coroczną opłatę dla właściciela majątku Mamki. K. Charkiewicz w „Wojennym Żurnalu” z 1901 r. pisał „O karczmie tej miejscowi starcy opowiadają wiele niezwykłych legend”.

Karczma Mutka funkcjonowała do połowy XIX w. Znalazła się ona na obszarze Kolonii Mutka vel Nutka inaczej Zielonką zwana, założonej w 1854 r. na terytorium dóbr Mamki.

FOLWARK ZIELONKA

Zabudowania folwarku zaczęły powstawać na obszarze Kolonii Zielonka utworzonej na terenie majątki ziemskiego Mamki w 1854 r. W dokumentach z 1866 r. opisano, że znajdowały się tam następujące elementy: „dom z drzewa, gontami kryty z piwnicą, domek drewniany z oborką, chałupa z drzewa słomą poszyta, holendernia z drzewa gontami kryta przy której jest wystawka, drewniana i chlewek słomą poszyty, piwniczka czyli parsk drzewem cembrowany słomą poszyty, barak z drzewa ziemią kryty, stodoła z drzewa gontami kryta, stajnia z drzewa słomą poszyta, chlewek z drwalnią, pszczolnik sztachetami z drzewa otoczony, mieści w sobie 7 uli z pszczołami, ogród – drzewek młodocianych śliwkowych około 34, dziedziniec niebrukowany, studnia drzewem cembrowana z żurawiem”.

Zabudowania folwarku znajdowały się w tym miejscu, gdzie obecnie znajduje się klasztor ss. Dominikanek-Misjonarek. W 1946 r. siostry rozpoczęły budowę domu zakonnego. Podczas prac nadbudowano dawny budynek mieszkalny folwarku.

Kolejni dzierżawcy Kolonii Zielonka byli zobowiązani do płacenia czynszu do dworu dóbr Mamki. Było tak do 1877 r., kiedy to nastąpiło wydzielenie dóbr Zielonka z majątku Mamki do oddzielnej księgi hipotecznej pn. Folwark Nutka vel Zielonka.

BITWA INSUREKCJI KOŚCIUSZKOWSKIEJ

Jednym z najważniejszych wydarzeń historycznych, jakie miało miejsce na obszarze współczesnej Zielonki, była bitwa stoczona w czasie powstania kościuszkowskiego, znana jako bitwa pod Kobyłką. Postępujące ku Warszawie wojska Suworowa zostały zatrzymane w Wołominie przez dywizję generała Mayena, należącą do wycofującego się korpusu generała Mokronowskiego. Rozpoczęta rankiem 26 października 1794 r. bitwa, po początkowych sukcesach wojsk powstańczych, przybrała niekorzystny obrót po uderzeniu rosyjskiej kawalerii. Wojska polskie wycofywały się w częściowym rozproszeniu. Główna kolumna pod wodzą generała Byszewskiego, licząca 2500 żołnierzy doszła do wsi Kobylak. Zdołały ją jednak wyprzedzić oddziały kawalerii Suworowa i po kilku atakach zepchnąć na tereny pomiędzy wydmą i rzeką Długą, tj. na obszarze dzisiejszego Parku Dębinki. Po niezwykle krwawej walce oddziały polskie częściowo uległy dalszemu rozproszeniu, a częściowo, o godzinie 10:30, złożyły broń. W wyniku działań wojennych prawdopodobnie zniszczone zostały częściowo zabudowania osady Wierzchowiska, zlokalizowanej w miejscu Urzędu Miasta Zielonka.

BRONISŁAW KRASUSKI ZAKŁADA ZIELONKĘ LETNISKO

Na przełomie XIX i XX w. powstała centralna część naszego miasta – Zielonka Letnisko. W 1898 r. pochodzący z Warszawy obywatel ziemski – Bronisław Krasuski został właścicielem dużych obszarów ziemi położonej w centralnej części naszego miasta. Krasuski przeprowadził parcelację swojego majątku i ogłosił w prasie sprzedaż działek w Zielonce – nowym letnisku pod Warszawą.

Za jego staraniem uruchomiono w 1898 r. przystanek osobowy na linii kolejowej warszawsko-petersburskiej w Zielonce. Dotąd bowiem, pomimo otwarcia w 1862 r. trasy kolejowej Warszawa−Petersburg, pociągi nie zatrzymywały się w Zielonce. Wygodny dojazd koleją z Dworca Petersburskiego (obecnie Wileńskiego) do Zielonki, znacząco przyczynił się do spopularyzowania Zielonki jako atrakcyjnego letniska.

Sprawne działania Krasuskiego w warszawskim środowisku literatów i dziennikarzy, tj. m.in. przekazanie parceli jednomorgowej i wybudowanie willi dla Warszawskiej Kasy Literackiej w Zielonce, przyczyniły się również do zachęcenia ks. Zygmunta Chełmickiego do zakupu ziemi w Zielonce, od Bronisława Krasuskiego i wybudowania gmachu Schronienia dla Nauczycielek (mieszczącego obecnie Dom Pomocy Społecznej przy ul. Poniatowskiego). Budynek zaprojektował jeden z najwybitniejszych polskich architektów przełomu wieków XIX i XX – Stefan Szyller (twórca m.in. gmachu Politechniki Warszawskiej i architektonicznej oprawy mostu Poniatowskiego). Oddany do użytku 26 października 1902 r. budynek, znakomicie do dziś zachowany, stanowi najcenniejszy obiekt architektoniczny w Zielonce.

Na walory letniska składały się przede wszystkim piękne, częściowo pokryte lasami wydmy wraz z malowniczą Górą Horową. Najważniejszym elementem letniska była czysta, meandrująca wśród pięknych, ocienionych drzewami brzegów, rzeka Długa, znana również pod nazwami: Rząża, Ząza, Oknica lub Dłuszka. Letnicy chętnie wypoczywali nad nią, korzystając z orzeźwiających kąpieli, łowiąc ryby lub raki. W Zielonce Letnisku osiedlała się przede wszystkim warszawska klasa średnia, tj. urzędnicy, kolejarze, wojskowi (najczęściej związani z pracą w Centrum Badań Balistycznych w Zielonce), ale również aktorzy, jak Józef Orwid (aktor teatralny i filmowy, zamieszkały w Zielonce w latach 30.) czy Norbert Wicki (aktor filmów niemych, mieszkający w Zielonce w latach 20.).

FOLWARKI ARKUSZEWO i ZOSINEK

W 1905 r. Karol Arkuszewski odkupił od Bronisława Krasuskiego dwa majątki ziemskie położone blisko rzeki Długiej, na których jego żona Helena Arkuszewska-Knothe utworzyła Folwark Zosinek w Zielonce, nazwany od imienia córki właścicieli. Obszar folwarków Arkuszewo i Zosinek obejmował na początku XX w. rozległe tereny wschodniej Zielonki. Helena wyszła ponownie za mąż za architekta i późniejszego generalnego łowczego Lasów Państwowych RP – Hermana Knothe. W 1924 r. uczestniczył on w powstaniu cegielni Towarzystwa Handlowo-Przemysłowego Zielonka na terenie Folwarku Arkuszewo należącego do Heleny Arkuszewskiej-Knothe i Hermana Knothe. W 1934 r. przeprowadzona została parcelacja terenów należących do folwarku Zosinek położonych wzdłuż obecnej ul. Dziennikarskiej na działki budowlane.

 

I WOJNA ŚWIATOWA

Najpoważniejsze działania I wojny światowej ominęły Zielonkę. Nie obyło się jednak bez dramatycznych wydarzeń w 1915 r., które znamy z relacji ówczesnego mieszkańca Zielonki Witolda Dąbkowskiego:

Kiedy po wysadzaniu mostów, huku armat z Pragi i pożarach, nastąpiła śmiertelna cisza, pociągi już nie chodziły. Naraz wyjeżdża lokomotywa z lasu z saperami i zaczynają w Zielonce wysadzać tor kolejowy, słupy telegraficzne, stację i most żelazny. Robi się straszny łoskot, huk, pożar, krzyk kobiet i dzieci, a z lasu wyjeżdżają kozacy. Już byliśmy pewni, że będą nas palić i gnać przed siebie. Na szczęście byli już w panice ucieczki przed Niemcami. Przez całą noc i dzień uciekały przez Zielonkę wojska rosyjskie, szczególnie szosą z armatami, aż ziemia jęczała i wszystkimi innymi drogami piesi, nawet koło naszego domu. Oglądałem tego dnia i więcej, gdyż ojciec wziął mnie na rower i pojechaliśmy do lasu ciągnącego się wzdłuż szosy – trasy odwrotu. „Patrz” – powiedział, wskazując przelewający się szosą w tumanach kurzu wąż ludzi, koni, toczących się z łoskotem dział. – „Patrz i zapamiętaj, bo to bardzo ważny moment. Z Polski uciekają Moskale”.

BITWA WARSZAWSKA NA POLACH OSSOWA

Już w wolnej Polsce, w czasie wojny bolszewickiej, nastąpiły wydarzenia, które wprawdzie nie odbyły się w samej Zielonce, lecz u jej granic, były jednak na tyle ważne, iż nie można ich pominąć. Natarcie wojsk na Warszawę 14 sierpnia 1920 r. ominęło Wołomin i przełamując opór wojsk polskich pod Leśniakowizną, dotarło aż do pól Ossowa. Podczas kontrnatarcia 8. Dywizji Piechoty ksiądz kapelan Ignacy Skorupka „w stule i z krzyżem w ręku przewodził atakującym oddziałom” („Encyklopedia Wojskowa”, t. VII). Natarcie bolszewickie zostało powstrzymane, jednak bohaterski ksiądz zginął na ossowskich polach. Od Warszawy przez Ząbki do Ossowa, tj. dzisiejszą ul. Prymasa Stefana Wyszyńskiego, kierowane były oddziały wojskowe. W Zielonce był też zorganizowany szpital polowy, w miejscu istniejącego do dziś wiekowego dębu, naprzeciw bramy wjazdowej do WITU.

DALSZY ROZWÓJ PRZEDWOJENNEJ ZIELONKI

W 1921 r. przeprowadzono w Polsce pierwszy spis powszechny, który przyniósł informację, że na obszarze Zielonki Letniska, folwarku Zielonka Nutka, wsi Zielonka Bankowa oraz wsi Siwki mieszkało łącznie 752 obywateli Rzeczpospolitej. Dynamiczny rozwój Zielonki w latach 20. i 30., aż do wybuchu II wojny światowej, przyczynił się do ogromnego wzrostu ludności, którą w 1939 r. na tym samym obszarze, szacowano na około 5 tys. osób.

Już w 1909 r. zawiązano Towarzystwo Przyjaciół Zielonki, organizację zrzeszającą mieszkańców Zielonki Letniska w celu uporządkowania i podniesienia statusu miejscowości. TPZ reprezentował interesy mieszkańców osiedla przed organami administracji.

W 1924 r. obszar Zielonki po raz pierwszy zaczął stanowić jednolitą osadę o wspólnej nazwie. Nastąpiło administracyjne przeniesienie Zielonki z gminy Bródno do gminy Marki. Osiedle przeżywało okres intensywnego rozwoju. W 1924 r. założony został klub sportowy Zieloni Zielonka. 25 marca 1926 r. powstał Instytut Badań Artylerii (obecnie Wojskowy Instytut Techniczny Uzbrojenia), a w tym samym roku Sejmik Województwa Mazowieckiego uruchomił pierwszą przychodnię zdrowia w Zielonce. Kolejnym krokiem w rozwoju miejscowości było w 1929 r. powołanie Towarzystwa Ogniowego, a w 1932 r. słynnej strażackiej orkiestry dętej, która w latach 30. umilała Zielonkowianom niedzielne popołudnia koncertami na stawie z wyspą przy ul. Literackiej.

ZIELONKA BANKOWA

Początki wsi Zielonka Bankowa sięgają 1897 r., kiedy to powstał majątek pn. Dobra ziemskie Zielonka lit. B. Obejmował on obszar pomiędzy dzisiejszymi ulicami Wojska Polskiego a Wilsona. Nazwa wsi wywodzi się od właściciela tego majątku, którym był Bank Włościański. By otrzymać zgodę na zakup działki w Zielonce Bankowej, należało udowodnić swoje włościańskie pochodzenie.

Z kolei zachodnia część obecnej Zielonki Bankowej, tj. obszar pomiędzy ulicami Wilsona i Leśną – zachował się w pierwotnej księdze dóbr ziemskich Zielonka po odłączeniu od Mamek, pn. Folwark Nutka vel Zielonka. Majątek ten zakupił w 1920 r. pułkownik Ottokar Brzoza-Brzezina. Zmodernizował on stary folwark i przeprowadził parcelację majątku, odsprzedając chętnym nabywcom działki pod zabudowę mieszkaniową. Za jego staraniem wyznaczono uporządkowany układ ulic w tej części Bankówki, nadając im nazwy nawiązujące do tradycji niepodległościowej, takie jak: 6 Sierpnia, Lisa-Kuli, Bronisława Pierackiego czy ks. Bandurskiego. Dawne nazwy, które przetrwały okres komunizmu to: 11 Listopada, Ferdynanda Focha, Paderewskiego, Woodrowa Wilsona. Przed kilkoma laty, w ramach realizacji zapisów tzw. ustawy dekomunizacyjnej, ulicy Armii Ludowej na Bankówce, przywrócono pierwotną nazwę Legionów.

Z czasem, zarówno obszar wsi Zielonka Bankowa, jak również zachodnia część należąca do Ottokara Brzozy-Brzeziny – przyjęły wspólną nazwę – Zielonki Bankowej.

CEGIELNIE W ZIELONCE

Obszar geologiczny, na którym położona jest Zielonka, był wykorzystywany do produkcji cegieł już w XIX w. „Gazeta Rządowa Królestwa Polskiego” podawała w ogłoszeniu z 1857 r., że na terenie folwarku Mamki znajduje się „cegielnia a właściwie piec do wypalania cegły murowany gontami kryty”. O cegielni pisał też „Kurjer Warszawski” w 1899 r.: „Od cegielni w Zielonce ku rogatkom grochowskim, równolegle z torem kolei petersburskiej, jest układana kolejka wąskotorowa konna. Kolejka posłuży do przewożenia cegły i znacznie ułatwi jej przewóz do miasta”. Fotografia cegielni w Zielonce w 1916 r. zachowała się również w zbiorach Archiwum Zielonki. Brakuje jednak informacji o dokładnej lokalizacji tej cegielni oraz o tym, kto był jej właścicielem. W 1923 r. na obszarze dzisiejszego osiedla Wolności powstała cegielnia Towarzystwa Handlowo-Przemysłowego „Zielonka” w majątku Arkuszewo, należącym do Heleny Arkuszewskiej-Knothe i Hermana Knothe. Zatrudniała 100 pracowników i produkowała 6 mln sztuk cegieł rocznie. W 1932 r. uruchomiono w tym samym rejonie drugą cegielnię pn. Helenów. Należała ona do rodziny Bargłów i była nieco mniejsza. W latach 30. produkcja spadła i oba zakłady zatrudniały łącznie 65 pracowników.

MAJĄTEK HENRYKA DOKTOROWICZA W ZIELONCE

Na początku lat 30. uruchomiono na obszarze tzw. Nowej Zielonki (okolice ulic Mazurskiej i Warmińskiej) jeszcze jedną cegielnię pn. Henryków, w majątku żydowskiego przemysłowca Henryka Doktorowicza. Był on postacią niezwykle barwną. Posiadał kilka cegielni w tych okolicach (m.in. w Markach i Pustelniku). Znany był ze swojej działalności dobroczynnej. Był inicjatorem budowy sierocińca w Warszawie w 1910 r. Jego znajomość z Januszem Korczakiem przełożyła się na organizację kolonii letnich dla biednych dzieci żydowskich na terenie majątku w Zielonce. Doktorowicz organizował tutaj również kursy szkoły szybowcowej dla pilotów żydowskich, a w 1938 r. zbudował Dom Akademiczek, przeznaczony dla studiujących w Warszawie dziewcząt pochodzenia żydowskiego, przyjeżdżających z prowincji. Majątek Henryka Doktorowicza został zrujnowany w wyniku działań wojennych.

KOMITET BUDOWY SZKOŁY POWSZECHNEJ

Dzieje szkolnictwa w Zielonce sięgają 1918 r. i wywodzą się z tzw. kompletów, które w latach 20. przekształcono w szkołę miejscową. Pierwszą jej siedzibą była część willi kpt. Wacława Olbrychta przy ul. Mickiewicza 3. W 1920 r. szkołę przeniesiono na ul. Sienkiewicza 8, do domu Państwa Kraszewskich, a w 1926 lub 1927 r., ze względu na brak miejsca, zaadaptowano dodatkowo tzw. willę z wieżyczką przy ul. Literackiej w posiadłości Ludwika Żelazko. W 1929 r. szkołę przeniesiono do budynku pana Świerżewskiego przy ul. Kopernika 4. Funkcję kierownika szkoły pełniła Natalia Turkowska. To z jej inicjatywy zawiązano w 1930 r. Komitet Budowy Szkoły w Zielonce. W roku szkolnym 1931/1932 stanął dwupiętrowy gmach szkolny przy ulicy Staszica, w którym wykończono parter i pierwsze piętro, oddając do dyspozycji osiem klas. Dokonano poświęcenia szkoły przy udziale Komitetu Budowy, Opieki Szkolnej, grona nauczycielskiego, rodziców oraz młodzieży. Obecnie w budynku tym mieści się Szkoła Podstawowa nr 1 im. Bolesława Prusa w Zielonce.

BUDOWA KOŚCIOŁA PARAFIALNEGO

Zielonka od momentu jej powstania należała do parafii Kobyłka. Wraz z budową Schronienia dla Nauczycielek w 1902 r. wybudowano kaplicę i to właśnie w tym miejscu koncentrowało się życie religijne Zielonkowian. W 1919 r., w celu prowadzenia Schronienia, przybyły do Zielonki siostry zakonne ze Zgromadzenia Wynagrodzicielek Najświętszego Oblicza, tzw. „obliczanki”. Kapelanem w Schronieniu został ks. Bolesław Jagiełłowicz. W 1935 r. do Zielonki przybyły Siostry Dominikanki-Misjonarki. Po wybudowaniu nowej szkoły przy ul. Staszica, zbudowanej dużym wysiłkiem społeczeństwa, powstała kolejna ważna koncepcja rozwoju miejscowości – budowy kościoła. Z inicjatywy ks. Jagiełłowicza powołany został w dniu 12 grudnia 1936 r. Komitet Budowy Kościoła.

3 maja 1937 r. poświęcono kamień węgielny pod budowę świątyni na działkach przy ul. Jagiellońskiej, które na ten cel nieodpłatnie przekazała rodzina Kulczyckich. 29 czerwca 1938 r. kard. Aleksander Kakowski poświęcił prezbiterium, zakrystię i kaplicę. Po jego śmierci arcybiskup Stanisław Gall erygował parafię w dniu 6 listopada 1939 r. (wydzieloną częściowo z parafii Kobyłka i parafii Marki). Obejmowała ona osady: Zielonka Letnisko, Siwki, Zosinek i Zielonkę Bankową. Pierwszym proboszczem został ks. Bolesław Jagiełłowicz. W czasie okupacji prace przy budowie kościoła przerwano. Powrócono do nich po wojnie. Proces budowy kościoła zakończył się dopiero w 1979 r., kiedy to zainstalowano wieżę kościelną.

ZABUDOWA LETNISKOWA ZIELONKI
(w opracowaniu)

II WOJNA ŚWIATOWA

Tuż przed wybuchem wojny, na terenie poligonu w Zielonce (dziś obszar ogródków działkowych „Wrzos”) zorganizowano lotnisko polowe, na którym stacjonował III/1 Dywizjon Myśliwski pod dowództwem kpt. pil. Zdzisława Krasnodębskiego, składający się ze 111. i 112. Eskadry Myśliwskiej.

LOTNISKO POLOWE W ZIELONCE

Stanowił on część sił Brygady Pościgowej, której zadaniem była obrona powietrzna aglomeracji warszawskiej w pierwszych dniach II wojny światowej. Lotnisko Okęcie, będąc bazą tej jednostki i najważniejszym ośrodkiem lotniczym w Polsce, było narażone na niemieckie naloty. Z tego powodu eskadry Brygady Pościgowej zaplanowano rozmieścić na starannie zamaskowanych lotniskach polowych pod Warszawą: w Zielonce i Poniatowie.

3 września nad Zielonką i Rembertowem miała miejsce pierwsza w tej wojnie wielka bitwa samolotów myśliwskich – łącznie brało w niej udział po 18 samolotów każdej ze stron. To właśnie w tej walce wsławił się heroizmem por. pil. Wojciech Januszewicz, który walcząc z przeważającą siłą wroga, odniósł zwycięstwo, ratując przed zniszczeniem lotnisko w Zielonce.

Wbrew obiegowym opiniom polskie lotnictwo wojskowe wzięło aktywny udział w obronie Polski w pierwszych dniach wojny. Zielonka była najdłużej (do 10 września 1939 r.) i najintensywniej (ponad 350 lotów bojowych) działającym lotniskiem polskim we wrześniu 1939 r. Pomimo przewagi liczebnej i technologicznej niemieckiego Luftwaffe, Brygada Pościgowa stanęła do konfrontacji z wrogiem w obronie Warszawy. Piloci wykazali się odwagą i bohaterstwem, niwelując braki techniczne ponadprzeciętnymi umiejętnościami oraz wolą walki. Wielu pilotów, którzy w Zielonce rozpoczynali swój szlak bojowy podczas II wojny światowej, walczyło później w Polskich Siłach Powietrznych na Zachodzie, m.in. w słynnym Dywizjonie 303, który wsławił się podczas Bitwy o Anglię.

11 LISTOPADA 1939

Okupacja rozpoczęła się w Zielonce 13 września 1939 r. Szybko też ujawniły się okrucieństwa okupanta. 11 listopada 1939 r. rano grupa harcerzy rozwiesiła w Zielonce plakaty o treści patriotycznej (prawdopodobnie był to tekst „Roty” Marii Konopnickiej). Konsekwencją tego wydarzenia było rozstrzelanie przez Niemców harcerzy i innych mieszkańców miasta, a wśród nich: Zbigniewa Dymka, Józefa Kulczyckiego, Jana Rudzkiego, Kazimierza Stawiarskiego, Józefa Wyrzykowskiego, Aarona Kaufmana, Edwarda Szweryna i mężczyzny o nazwisku Jeleń. Udało się zbiec pod ostrzałem Zbigniewowi Czaplińskiemu i Tadeuszowi Ciecierze. Po wojnie w miejscu tragedii postawiony został pomnik.

TAJNA RADIOSTACJA AK W ZIELONCE

Już na początku wojny zaczął tworzyć się w Zielonce zorganizowany ruch oporu. Tereny podwarszawskie były naturalnym, najbliższym zapleczem warszawskiej konspiracji. Obszar Zielonki znalazł się w II Rejonie „Celków” VII Obwodu „Obroża”, Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej. Obejmował on swoim zasięgiem całą przedwojenną gminę Marki, z osiedlami: Marki, Grodzisk, Pustelnik I i II, Struga, Czarna Struga, Jaworówka, Zielonka, Zielonka Bankowa, Ząbki i Drewnica oraz przylegające Zacisze i Słupno, a od końca 1943 r. całą wschodnią część gminy Kobyłka, z wioskami Ossów i Turów oraz Mokry Ług i Magenta z północnego Rembertowa.

Do najlepiej udokumentowanych z licznych działań zbrojnych i sabotażowych AK w Zielonce należy funkcjonowanie od 1942 r. tajnej radiostacji. Komenda Główna Związku Walki Zbrojnej (późniejsza Armia Krajowa) postanowiła ulokować w okolicach Zielonki jedną ze swoich radiostacji polowych do kontaktu z Rządem Rzeczypospolitej Polskiej na emigracji. Na dowódcę sekcji ochrony radiostacji został wyznaczony kpr. pchor. Leon Szymański „Kula” z Zielonki. Ustalenie zasad pracy radiostacji polowej i szkolenie członków jej ochrony przeprowadził dowódca miejscowego II batalionu – kpt. Wiktor Lubliner „Kuszel”.

Operatorzy radiostacji przyjeżdżali do Zielonki zawsze z Warszawy i byli doprowadzani na miejsce przez wyznaczonego łącznika. W czasie ponad dwuletniej działalności radiostacji, obsługiwało ją aż 15 operatorów. Odbyło się około 100 emisji. Działalność radiostacji została definitywnie zakończona w połowie maja 1944 r. z powodu aresztowania przez Gestapo jednego z radiotelegrafistów o pseudonimie „Słowik”. W wyniku przesłuchań zdradził on wiele szczegółów dotyczących działalności AK. Skutkiem tego była szeroko zakrojona akcja niemieckich wojsk i żandarmerii w Zielonce 14 maja 1944 r. Zatrzymano około 600 osób, a spośród nich aresztowano 30. Po przesłuchaniach Gestapo zdecydowało o skierowaniu 17 do obozu Gross-Rosen, gdzie w lipcu 1944 r. zostali rozstrzelani: Tadeusz Dąbrowski, Stanisław Gałązka, Edward Grzegrzółka, Marian Jankowski, Zygmunt Marciniak, Bolesław Nużyński, Mieczysław Odzieńczyk, Jan Pach, Stanisław Płatek, Aleksander Soszka, Stanisław Wiechowski, Józef Wójcik, Józef Zając, strzel. Jan Kazimierz Gadziński „Wędrowny”, st. strzel. pchor. Czesław Kirchner „Figa”, strzel. Zbigniew Krajewski oraz por. Ludwik Tuliński „Stanisław”.

EGZEKUCJA NAD CZARNYM STAWEM

30 lipca 1944 r. kilkudziesięciu mieszkańców Zielonki, Marek, Pustelnika i Strugi zostało rozstrzelanych przez Niemców nad Czarnym Stawem, na granicy Zielonki i Marek. Egzekucja była odwetem za akcje zbrojne przeprowadzone tego dnia na terenie Strugi i Zielonki przez Armię Krajową. Miały one bezpośredni związek z przygotowaniami do wybuchu Powstania Warszawskiego.

Przewożąc ukrytą broń i amunicję, w okolicach ulic Prostej i Podleśnej w Zielonce, żołnierze AK napotkali patrol niemiecki. Doszło do wymiany ognia, w wyniku której zginęło dwóch Niemców. Jeszcze tego samego dnia przeprowadzono łapanki i aresztowania mieszkańców okolicznych domów w Zielonce. Kilka godzin wcześniej inny oddział AK przeprowadził w rejonie Rościszewa i Strugi próbę przejęcia ciężarówki z zaopatrzeniem dla żołnierzy niemieckich, którzy stacjonowali w Nieporęcie. W trakcie akcji zastrzelono kierowcę ciężarówki, a kilku żołnierzy niemieckich z eskorty zostało ciężko rannych. Przejętą żywność i papierosy rozdano okolicznej ludności.
Kilka godzin później żandarmeria niemiecka w wyniku przeszukiwań znalazła w kilku pobliskich domach skradzione produkty i rozpoczęła aresztowania, przede wszystkim mężczyzn.

Tego samego 30 lipca 1944 r. od strony Wołomina przedarło się przez linię frontu silne zgrupowanie sowieckich czołgów. Niemcy wysadzili most kolejowy na rzece Długiej, a w okolicach stacji w Zielonce pojawił się niemiecki pociąg pancerny, który został ostrzelany przez sowieckich czołgistów zgrupowanych na terenie folwarku Zosinek. Prawdopodobnie w wyniku tego ostrzału zniszczony został murowany budynek stacji kolejowej w Zielonce. Sowieci zostali wyparci przez pułk dywizji pancernej „Herman Göring”.

WYPĘDZENIE MIESZKAŃCÓW

Przesuwająca się od wschodu linia frontu stanowiła ogromne zagrożenie dla mieszkańców podwarszawskich miejscowości. Wojska niemieckie stacjonujące w Zielonce już w sierpniu 1944 r. sygnalizowały możliwość wysiedlenia mieszkańców, co wywołało wielki niepokój wśród ludności. Do wysiedlenia doszło ostatecznie 5 września 1944 r. Żołnierze niemieccy dom po domu nakazywali opuszczenie i przyłączenie się do kolumny prowadzonej obecną DW 634 w kierunku Ząbek. Ujawnione próby ukrywania się mieszkańców przed wysiedleniem kończyły się tragicznie. Z ogólnej liczby ok. 4−5 tys. mieszkańców Zielonki, pozostało zaledwie kilkadziesiąt osób. W Zielonce zostały m.in. Siostry Dominikanki, które prowadziły szpitalik na terenie klasztoru oraz pensjonariuszki ze Schronienia dla Nauczycielek, a także nieliczni mieszkańcy, którym udało się skutecznie ukryć. Mieszkańcy Zielonki podzielili los sąsiednich miejscowości i Warszawiaków spędzonych do obozu przejściowego Dulag 121 w Pruszkowie, gdzie dokonywano selekcji ludności. Mężczyzn w sile wieku kierowano najczęściej do obozów koncentracyjnych (taki los spotkał część mieszkańców Zielonki, którzy trafili do obozu Dachau), innych odsyłano do obozów pracy na terenie III Rzeszy, a jeszcze inni zostali skazani na tułaczkę.

Wypędzenie mieszkańców w 1944 r. zmieniło zasadniczo warstwę społeczną Zielonki. Wielu mieszkańców Zielonki, którzy osiedlali się w tym podwarszawskim letnisku na początku XX w., nigdy już nie powróciło do swych domów, a wkrótce potem rozpoczęło się zaprowadzanie nowych porządków przez wojska sowieckie, które zajęły Zielonkę 14 września 1944 r. Na skwerze Matki Teresy z Kalkuty przy ul. Mickiewicza znajduje się Tablica Wypędzonych, przy której corocznie 5 września odbywają się uroczystości upamiętniające tamto wydarzenie.

W źródłach i relacjach historycznych zachowały się świadectwa ukrywania przez mieszkańców Zielonki ludności żydowskiej. Ryzykując własnym życiem, Żydów ukrywali m.in. Wacława Koziarska i Władysław Roguski. Leon Szymański i Helena Wrzosek-Gołowin za pomoc Żydom otrzymali medale Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Żydów ukrywali też Zofia i Leopold Janikowscy, Ottokar Brzoza-Brzezina w swoim folwarku w Zielonce Bankowej, a także rodzina Baranowskich w Zielonce Letnisko, o czym zaświadczyła uratowana Gizela Józefowicz.

ZIELONKA PO WOJNIE
(w opracowaniu)

Rok 1945 był czasem powrotów mieszkańców z tułaczki wojennej, do nierzadko obrabowanych i zdewastowanych domów, a także zniszczonej infrastruktury miejscowości. Nastąpił okres zmiany charakteru Zielonki z letniskowej na typowo mieszkalną, charakterystyczną dla niewielkich miejscowości położonych w aglomeracji dużych miast.

Po kilku latach starań, uzyskano w 1948 r. decyzję o wydzieleniu Zielonki z Marek i utworzeniu samodzielnej Gminy Zielonka. Około 1952 r. nastąpił okres gwałtownego wzrostu liczby ludności, za sprawą uruchomienia tzw. wielkiej cegielni w Zielonce, czyli Mazowieckich Zakładów Ceramiki Budowlanej. Cegły wytwarzane w Zielonce wykorzystywane były głównie w mozolnym procesie odbudowy zrujnowanej po wojnie Warszawy. Niedługo potem rozpoczęła się w Zielonce budowa dużych osiedli mieszkaniowych przy ul. Wolności, Długiej oraz osiedla Poligon.

W grudniu 1960 r. Zielonka otrzymała prawa miejskie, a w 1963 r. utworzono Państwową Szkołę Techniczną dla Pracujących z siedzibą przy ul. Staszica (obecnie Zespół Szkół im. Prezydenta Ignacego Mościckiego przy ulicy Inżynierskiej 1). W 1964 r. oddano do użytku Szkołę Podstawową nr 2 im. Mikołaja Kopernika przy ul. Powstańców.

W latach 70. XX wieku uruchomiono przystanek kolejowy Zielonka Bankowa, rozpoczęła się gazyfikacja miasta, a także regulacja koryta rzeki Długiej (po niebezpiecznych powodziach w tym okresie). Z kolei w latach 80. utworzono Młodzieżowy Dom Kultury (obecnie Ośrodek Kultury i Sportu) oraz oddano do użytku nowy budynek Ośrodka Zdrowia, służący mieszkańcom do dziś przy ul. Mickiewicza 18. W 1984 r. erygowano drugą parafię w Zielonce pw. Świętego Jerzego na Bankówce.

ZIELONKA W WOLNEJ POLSCE

U schyłku komunizmu w Polsce, w Zielonce zawiązano Komitet Obywatelski „Solidarność”, który działał intensywnie w okresie organizacji pierwszych wolnych wyborów.

W 1990 r., po zmianie ustroju, odbyły się pierwsze wybory samorządowe, w których przewodniczącym rady miasta wybrano Janusza Wińskiego. Stanowisko burmistrza Miasta Zielonka pełnili w kolejnych latach: Jan Olszowski (1990−1994), Edmund Żukowski (1994−1998), Stefan Stępkowski (1998−2002), Adam Łossan (2002−2010), Grzegorz Dudzik (2010−2018) i Kamil Michał Iwandowski (2018−obecnie).

W 1995 r. powstała w Zielonce Bankowej Szkoła Podstawowa nr 3 im. Janusza Korczaka, a w 1998 r. odsłonięto, zbudowany ze składek społecznych, pomnik Żołnierzy Armii Krajowej na skwerze przy skrzyżowaniu ulic Kolejowej i Sienkiewicza (obecnie Skwer Armii Krajowej w Zielonce).

W 2002 r., sporym wysiłkiem miejskiego budżetu, oddano do użytku budynek Miejskiego Gimnazjum im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego (obecnie Szkoła Podstawowa nr 4) wraz z salą widowiskową oraz halą sportową z trybunami. Był to w tym czasie pierwszy, nowoczesny obiekt użyteczności publicznej w powiecie wołomińskim, w którym organizowano interesujące wydarzenia kulturalne i sportowe. W 2008 r. przeniesiono tu Ośrodek Kultury i Sportu w Zielonce.

W kolejnych latach poszerzała i unowocześniała się baza obiektów sportowych. Oddano do użytku Stadion Miejski przy ul. Dziennikarskiej, boiska „Orlik” przy ul. Inżynierskiej, nową halę sportową przy Szkole Podstawowej nr 2, a 2012 r. kompleks boisk ze sztucznej nawierzchni przy Szkole Podstawowej nr 3.

W 2014 r., w przedwojennej siedzibie komisariatu Policji w Zielonce, przy ul. Kolejowej 11 – otwarto Muzeum Zielonki z główną ekspozycją dotyczącą lotniska polowego w Zielonce w 1939 r. Kilka lat później w miejscu tym uruchomiono instytucję pn. Kolejowa 11 animującą działania kulturalne w mikroskali i cieszącą się popularnością wśród mieszkańców (obecnie prowadzona przez OKiS Zielonka).

W 2015 r. Urząd Miasta Zielonka uruchomił program zniżek dla mieszkańców opłacających podatki w miejscu zamieszkania pn. Karta Mieszkańca Moje Miasto Zielonka. W 2017 r. nastąpiło zakończenie modernizacji linii kolejowej E75, której efektem była przebudowa stacji kolejowej w Zielonce, wybudowanie tunelu drogowego w ciągu ul. Kolejowej, a także przejść podziemnych pod torami w ciągu ulic Abramskiego − Łukasińskiego oraz Słowackiego do Parku Dębinki. W tym samym roku otwarto nowy budynek Miejskiego Przedszkola nr 4 przy ul. Staszica wraz z pierwszym w Zielonce Miejskim Żłobkiem. W 2018 r. zakończono budowę ścieżek rowerowych na wale rzeki Długiej.

OSTATNIA DEKADA

Ostatnia dekada obfitowała w szereg inwestycji drogowych, dzięki którym zmodernizowano wiele ważnych dróg w Zielonce (m.in. Długą, Wojska Polskiego, Jagiellońską, Jagiełłowicza, drogę na osiedlu Poligon). Zbudowano drugi tunel drogowy pod linią kolejową – w ciągu ul. Inżynierskiej oraz mostek pieszo-rowerowy w Parku Dębinki. Zmodernizowano wiele obiektów sportowych (SP2, WITU-ś, korty tenisowe, osiedle Poligon). W 2026 r. zbudowano i oddano do użytku nowy budynek Miejskiego Żłobka w Zielonce przy ul. Prymasa Wyszyńskiego 7.